Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ, với sự gia tăng nhanh chóng của các hộ kinh doanh cá thể, vấn đề đảm bảo an sinh xã hội cho nhóm đối tượng này đang trở thành một bài toán cần giải quyết. Mới đây, Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam đã đề xuất một lộ trình từng bước áp dụng chế độ BHXH bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh, dự kiến triển khai từ tháng 7/2025 đến tháng 7/2029. Đề xuất này không chỉ nhằm mở rộng diện bao phủ BHXH mà còn đảm bảo quyền lợi lâu dài cho hàng triệu chủ hộ kinh doanh trên cả nước.
Nội dung
Căn cứ pháp lý và hai phương án triển khai
Theo Luật BHXH sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh sẽ phải tham gia BHXH bắt buộc. Để cụ thể hóa quy định này, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (LĐTBXH) đã xây dựng dự thảo Nghị định hướng dẫn với hai phương án:
- Phương án 1: Áp dụng cho chủ hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai và nhóm không kê khai nhưng có đề nghị tham gia BHXH bắt buộc.
- Phương án 2: Chỉ áp dụng đối với chủ hộ kinh doanh có đăng ký và tự nguyện đóng BHXH bắt buộc.
Tuy nhiên, BHXH Việt Nam cho rằng phương án 2 sẽ hạn chế số lượng người tham gia, trong khi phương án 1 mới thực sự đảm bảo tính bắt buộc và công bằng.
Lộ trình 3 giai đoạn: Từ thử nghiệm đến toàn diện
BHXH Việt Nam đề xuất lộ trình triển khai theo 3 giai đoạn, nhằm đảm bảo tính khả thi và sự chuẩn bị kỹ lưỡng của các chủ hộ kinh doanh:
- Giai đoạn 1 (từ 1/7/2025): Áp dụng cho chủ hộ kinh doanh có đăng ký và nộp thuế theo phương pháp kê khai.
- Giai đoạn 2 (từ 1/7/2027): Mở rộng đối tượng áp dụng sang chủ hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán.
- Giai đoạn 3 (từ 1/7/2029): Bao phủ toàn bộ các chủ hộ kinh doanh có đăng ký còn lại.
Điểm đáng chú ý là các chủ hộ đã thuộc diện đóng bắt buộc sẽ phải tiếp tục tham gia BHXH bắt buộc, ngay cả khi chuyển đổi giữa các nhóm trong quá trình kinh doanh.
Thực trạng và thách thức
Theo thống kê, hiện có khoảng 80.000 hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai và hơn 2 triệu hộ nộp thuế theo phương pháp khoán. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 9.200 hộ kinh doanh đang đóng BHXH bắt buộc cho người lao động. Sau khi loại trừ các trường hợp đặc biệt, ước tính có khoảng 6.000 hộ thuộc diện tham gia bắt buộc.
Việc áp dụng lộ trình từng bước được cho là cần thiết để đảm bảo tính khả thi, tạo điều kiện cho các chủ hộ chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng thời giải quyết vấn đề chủ hộ thường xuyên thay đổi, luân chuyển giữa các nhóm. Tuy nhiên, phương án của Bộ LĐTBXH vẫn còn một số hạn chế, đặc biệt là việc chỉ áp dụng cho nhóm kê khai sẽ khiến số lượng người tham gia bị hạn chế.
Mức đóng và phương thức đóng: Linh hoạt nhưng đảm bảo công bằng
Theo đề xuất, chủ hộ kinh doanh sẽ đóng 25% tiền lương làm căn cứ vào các quỹ BHXH, trong đó 22% dành cho Quỹ hưu trí và tử tuất, 3% cho Quỹ ốm đau và thai sản. Mức lương làm căn cứ đóng BHXH được linh hoạt, dao động từ mức thấp nhất là 2,34 triệu đồng đến mức cao nhất là 46,8 triệu đồng.
Chủ hộ có thể lựa chọn đóng trực tiếp cho cơ quan BHXH hoặc thông qua hộ kinh doanh có đăng ký. Điều này giúp tạo sự thuận tiện và linh hoạt trong quá trình thực hiện.
Hộ kinh doanh: Lực lượng quan trọng của nền kinh tế
Hiện nay, Việt Nam có khoảng 5 triệu hộ kinh doanh, trong đó hơn 2 triệu hộ có đăng ký kinh doanh với doanh thu trên 100 triệu đồng/năm. Nhóm còn lại bao gồm các hộ có doanh thu thấp, chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và buôn bán tự do. Việc mở rộng diện bao phủ BHXH cho chủ hộ kinh doanh không chỉ đảm bảo quyền lợi an sinh xã hội mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Kết luận
Lộ trình thu BHXH bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh là một bước đi quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía chủ hộ kinh doanh, và những điều chỉnh linh hoạt trong quá trình triển khai. Chỉ khi đó, bài toán BHXH cho chủ hộ kinh doanh mới thực sự được giải quyết một cách toàn diện và công bằng.
